คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ร่วมกับ อบต.คลองสี่ นำร่องระบบสุขภาพ 5 มิติ บูรณาการแนวคิด One Health รับมือสังคมผู้สูงอายุสมบูรณ์แบบ

     ประเทศไทยได้ก้าวเข้าสู่ “สังคมผู้สูงอายุอย่างสมบูรณ์” (Complete Aged Society) อย่างเป็นทางการ ส่งผลให้ระบบสาธารณสุขและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต้องเผชิญกับความท้าทายครั้งใหญ่ ทั้งจากภาระโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ภาวะสมองเสื่อม และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง “การพลัดตกหกล้ม” ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญของการบาดเจ็บ ความพิการ และค่าใช้จ่ายในการรักษาพยาบาลที่สูงขึ้นอย่างก้าวกระโดด ในขณะที่บริบทของชุมชนกึ่งเมืองกึ่งชนบทที่มีการขยายตัวอย่างรวดเร็ว ได้สร้างความเสี่ยงใหม่ ๆ ทางด้านสิ่งแวดล้อมและความปลอดภัยทางกายภาพที่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตของผู้สูงวัยโดยตรง

     คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ภายใต้โครงการ TU-Reinventing University การพัฒนาความเป็นเลิศของสถาบันอุดมศึกษาและพัฒนากำลังคนขั้นสูง ในการสร้างสภาพแวดล้อมและเสริมสร้างพฤติกรรมสุขภาพสำหรับการสูงวัยอย่างมีคุณภาพ โดย ศูนย์ความร่วมมือระหว่างประเทศเพื่อส่งเสริมนวัตกรรมและความปลอดภัยสำหรับผู้สูงอายุ (The Center for International Collaboration of Innovation and Safety for Ageing: CICISA) และเครือข่าย จึงได้ร่วมมือกับ องค์การบริหารส่วนตำบลคลองสี่ (อบต.คลองสี่) โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ชมรมผู้สูงอายุ และภาคประชาชนในพื้นที่ เปิดตัวโครงการ “คลองสี่ต้นแบบชุมชนสุขภาวะองค์รวมและสิ่งแวดล้อมปลอดภัยเพื่อผู้สูงวัย” มุ่งพัฒนาระบบสุขภาพชุมชนแบบครบวงจรผ่านการลงพื้นที่เชิงรุกและการสร้างสรรค์พื้นที่นวัตกรรม เพื่อสร้างต้นแบบการดูแลผู้สูงอายุที่มีประสิทธิภาพและยั่งยืน

เปลี่ยนบริบทพื้นที่กึ่งเมือง-กึ่งชนบท สู่พื้นที่ปลอดภัยเพื่อผู้สูงวัย

     การขยายตัวอย่างรวดเร็วของตำบลคลองสี่ อำเภอคลองหลวง จังหวัดปทุมธานี ทำให้วิถีชีวิตของคนในชุมชนเปลี่ยนผ่านจากสังคมเกษตรกรรมสู่สังคมเมือง สิ่งแวดล้อมทางกายภาพ พฤติกรรมการบริโภค และระบบอาหารในชุมชนเกิดความเปลี่ยนแปลงอย่างมีนัยสำคัญ ผู้สูงอายุจำนวนมากต้องเผชิญกับโรคประจำตัว เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน และไขมันในเลือดสูง ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงโดยตรงต่อโรคหัวใจ หลอดเลือด และภาวะสมองเสื่อม

     คุณประเทือง วงษ์แจ้ง นายกองค์การบริหารส่วนตำบลคลองสี่ ประธานในพิธีเปิดโครงการ กล่าวถึงความสำคัญของการบูรณาการความร่วมมือในระดับพื้นที่ว่า โครงการดังกล่าวเกิดขึ้นจากความร่วมมืออย่างใกล้ชิดระหว่าง อบต.คลองสี่ กับคณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และเครือข่าย ตลอดจนการสนับสนุนจากหน่วยบริการสุขภาพ อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ผู้นำชุมชน และชมรมผู้สูงอายุในพื้นที่

ชูแนวคิด One Health เชื่อม “คน-สัตว์-สิ่งแวดล้อม-ระบบอาหารปลอดภัย”

     ความโดดเด่นของโครงการนี้ คือการยกระดับแนวคิดการทำงานด้านสาธารณสุขจากการแก้ปัญหาแบบแยกส่วน มาสู่การใช้กรอบแนวคิดสากล One Health (สุขภาพหนึ่งเดียว) ซึ่งได้รับการผลักดันโดยองค์การอนามัยโลก (WHO) โดยมุ่งเน้นความเข้าใจเกี่ยวกับความสัมพันธ์เชิงระบบระหว่าง “สุขภาพคน – สุขภาพสัตว์ – สุขภาพสิ่งแวดล้อม – ระบบอาหาร”

     ผศ. ดร.สร้อยสุดา เกสรทอง คณบดีคณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวเพิ่มเติมว่า ภารกิจของคณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ไม่ได้สิ้นสุดที่การสร้างองค์ความรู้หรืออยู่เฉพาะในงานวิจัยเท่านั้น แต่ต้องนำองค์ความรู้นั้นไปสร้างคุณค่าและสร้างการเปลี่ยนแปลงที่ประชาชนสัมผัสได้จริงในชีวิตประจำวัน โครงการนี้คณะทำงานไม่ได้เข้ามาเพื่อกำหนดคำตอบให้ชุมชน แต่เข้ามาทำหน้าที่เป็น ‘หุ้นส่วนทางวิชาการ’ ที่ร่วมเรียนรู้และดึงศักยภาพของพื้นที่ออกมา

     “การส่งมอบในวันนี้จึงไม่ใช่เพียงการส่งมอบโครงการ หากแต่เป็นการส่งมอบ ‘ความเป็นเจ้าของ’ ให้แก่พื้นที่ และทางคณะสาธารณสุขศาสตร์ มธ. ขอยืนยันว่าจะยังคงทำหน้าที่เป็นพันธมิตรทางวิชาการที่พร้อมสนับสนุน อบต.คลองสี่ ทั้งด้านการวิจัย นวัตกรรม และการพัฒนาศักยภาพบุคลากรอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้พื้นที่แห่งนี้เติบโตเป็นต้นแบบที่ยั่งยืนต่อไป” ผศ. ดร.สร้อยสุดา กล่าว

ชูกลยุทธ์ “ตรวจเชิงรุก-สร้างพื้นที่นวัตกรรม-จัดกิจกรรมแบบองค์รวม”

     เพื่อให้บรรลุเป้าหมายการพัฒนาระบบสุขภาพ 5 มิติ (SAFE, BRAIN, NCD, ONE HEALTH, FOOD SAFETY) โครงการจึงได้กำหนดแนวทางการขับเคลื่อนในพื้นที่อย่างเป็นรูปธรรม ผ่านกระบวนการทำงานที่ครอบคลุมทั้งมิติสุขภาพและโครงสร้างทางกายภาพ ได้แก่:

     1. การลงพื้นที่สำรวจข้อมูลสุขภาพแบบเชิงรุก: ผนึกกำลัง อสม. ลงตรวจวัดองค์ประกอบของร่างกาย (Body Composition) ให้กับผู้สูงอายุในตำบลคลองสี่ พร้อมทั้งทำการสอบถามและประเมินข้อมูลสุขภาพแบบองค์รวมครบทั้ง 4 มิติ ได้แก่ มิติทางกาย มิติทางจิต มิติทางสังคม และมิติทางปัญญา เพื่อสร้างฐานข้อมูลสุขภาพชุมชนที่แม่นยำสำหรับการออกแบบการดูแลเฉพาะบุคคล

     2. การจัดกิจกรรมส่งเสริมสุขภาพแบบครบวงจร:

• ด้านกิจกรรมทางกาย: จัดรูปแบบการออกกำลังกายและพัฒนาศักยภาพทางกายที่ถูกหลักวิชาการและเหมาะสมกับข้อจำกัดของผู้สูงอายุ
• ด้านโภชนาการ: จัดกิจกรรมส่งเสริมความรู้และสาธิตการบริโภคอาหารปลอดภัย เพื่อควบคุมน้ำตาล โซเดียม เพื่อสร้างความรู้ ความเข้าใจ สู่การลดความเสี่ยงโรค NCDs
• ด้านการกระตุ้นสมอง: จัดกิจกรรมส่งเสริมทักษะความคิดความจำ เพื่อป้องกันและชะลอภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุ
• ด้านสุขภาพจิต: ได้รับความร่วมมือจาก “ทีมเพื่อนใจปทุมธานี” เข้ามาร่วมจัดกิจกรรมเสริมสร้างภูมิคุ้มกันทางใจ คัดกรองความเครียด และภาวะซึมเศร้า เพื่อสร้างสุขภาวะทางอารมณ์ที่ดี

     3. การปรับปรุงและสร้างสรรค์พื้นที่รองรับสังคมสูงวัย (Age-Friendly Environment): เน้นการปรับปรุงสภาพแวดล้อมทางกายภาพให้เป็นพื้นที่ปลอดภัยและส่งเสริมสุขภาวะ อาทิ การปรับปรุง ห้องน้ำที่ปลอดภัย ในครัวเรือนต้นแบบและพื้นที่สาธารณะ, การสร้างนวัตกรรมลานหินบำบัด สำหรับบริหารกล้ามเนื้อและกระตุ้นการไหลเวียนโลหิต, การจัดทำสวนพฤกษาบำบัด (แปลงผักสวนครัว) เพื่อบำบัดจิตใจและเป็นแหล่งอาหารปลอดภัยในชุมชน, การปรับปรุงลานกิจกรรม BBL (Brain-Based Learning) เพื่อฝึกทักษะสมองและการเคลื่อนไหว เพื่อเป็นลานกิจกรรมประจำชุมชน เพื่อมุ่งเน้นการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนทุกช่วงวัยให้สามารถมาทำกิจกรรมร่วมกันได้อย่างปลอดภัย

     ผศ. พ.ต.ต.หญิง ดร.คัติยา อีวาโนวิช อาจารย์ผู้รับผิดชอบโครงการ และผู้แทนจากศูนย์ความร่วมมือระหว่างประเทศเพื่อส่งเสริมนวัตกรรมและความปลอดภัยสำหรับผู้สูงอายุ (CICISA) เปิดเผยถึงแผนงานเป้าหมายและผลลัพธ์ที่คาดหวังกับชุมชนต้นแบบ “คลองสี่ต้นแบบชุมชนสุขภาวะองค์รวมและสิ่งแวดล้อมปลอดภัยเพื่อผู้สูงวัย”

     โครงการนี้ดำเนินการภายใต้ โครงการพัฒนาความเป็นเลิศของสถาบันอุดมศึกษาและพัฒนากำลังคนขั้นสูง (TU-Reinventing University) ซึ่งเป็นกลไกสำคัญในการยกระดับบทบาทของมหาวิทยาลัยให้เป็น มหาวิทยาลัยแห่งนวัตกรรมที่สร้างผลกระทบต่อสังคม (Impact-driven University) ผ่านการบูรณาการองค์ความรู้ งานวิจัย นวัตกรรม และการพัฒนากำลังคน เพื่อร่วมแก้ไขปัญหาสำคัญของประเทศอย่างเป็นรูปธรรม ในการขับเคลื่อนประเด็นการสร้างสภาพแวดล้อมและเสริมสร้างพฤติกรรมสุขภาพสำหรับการสูงวัยอย่างมีคุณภาพ โดยมีเป้าหมายในการพัฒนาองค์ความรู้ นวัตกรรม และรูปแบบการจัดการที่สามารถนำไปใช้จริงในระดับชุมชน เพื่อรองรับการเปลี่ยนผ่านของประเทศไทยสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์และยั่งยืน

     ด้วยเหตุนี้ “โครงการคลองสี่ต้นแบบชุมชนสุขภาวะองค์รวมและสิ่งแวดล้อมปลอดภัยเพื่อผู้สูงวัย” จึงเป็นพื้นที่ต้นแบบสำหรับการสร้างเสริมสุขภาวะผู้สูงอายุที่เชื่อมโยงมิติด้านสุขภาพ สิ่งแวดล้อม สังคม และการมีส่วนร่วมของชุมชนเข้าด้วยกัน ภายใต้แนวคิด Healthy Ageing, Age-friendly Communities, One Health และ Evidence-informed Community Development ตลอดระยะเวลาการดำเนินโครงการ เราได้ทำงานร่วมกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หน่วยบริการสุขภาพ ผู้นำชุมชน อาสาสมัคร และประชาชนในพื้นที่ ร่วมออกแบบ ร่วมตัดสินใจ และร่วมพัฒนา มากกว่าการนำองค์ความรู้จากภายนอกเข้าไปดำเนินการเพียงฝ่ายเดียว

     ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นเป็นการพัฒนาฐานข้อมูลหรือระบบข้อมูลสุขภาพและสิ่งแวดล้อมของชุมชนที่สามารถใช้ประกอบการวางแผน กำหนดนโยบายขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นบนพื้นฐานของหลักฐานเชิงประจักษ์ได้  โครงการนี้ได้แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า การดูแลสุขภาพประชาชนในบริบทของปัญหาที่ซับซ้อน ไม่สามารถอาศัยภาคส่วนใดภาคส่วนหนึ่งดำเนินการเพียงลำพัง ความสำเร็จจะเกิดขึ้นได้จาก ‘พลังของสามประสาน’ ประกอบด้วย ภาควิชาการ ทำหน้าที่สร้างองค์ความรู้ วิจัย พัฒนานวัตกรรม และถ่ายทอดเทคโนโลยี รวมถึงองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและหน่วยงานภาครัฐ ทำหน้าที่กำหนดนโยบาย สนับสนุนทรัพยากร และขับเคลื่อนการดำเนินงานให้เกิดผลในระดับพื้นที่ และภาคประชาชน ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการเปลี่ยนแปลง ทำหน้าที่ร่วมคิด ร่วมทำ ร่วมเรียนรู้ และร่วมเป็นเจ้าของการพัฒนา

     ในระยะต่อไป เราจะร่วมกับพื้นที่ดำเนินงานในหลายมิติ ได้แก่ การติดตามสถานการณ์สุขภาพผู้สูงอายุอย่างต่อเนื่องผ่านระบบฐานข้อมูลชุมชน การพัฒนานวัตกรรมเพื่อป้องกันภาวะเปราะบาง การหกล้ม ภาวะสมองเสื่อม และการสูญเสียมวลกล้ามเนื้อ การสร้างศักยภาพของบุคลากร อาสาสมัคร และผู้ดูแลผู้สูงอายุ การเชื่อมโยงความร่วมมือกับเครือข่ายวิชาการระดับประเทศและนานาชาติ นำไปสู่การผลักดันข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อยกระดับระบบการดูแลผู้สูงอายุในพื้นที่จังหวัดปทุมธานี

เสียงสะท้อนจากชุมชน: ความหวังและความมั่นใจที่เพิ่มขึ้น

     หัวใจสำคัญของการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืน คือการรับรู้และการมีส่วนร่วมอย่างแข็งขันของประชาชนในพื้นที่ การที่โครงการนี้ไม่ได้ดำเนินการเพียงลำพังโดยนักวิชาการ แต่ผสานกำลังกับแกนนำชุมชนและ อสม. ทำให้เกิดการยอมรับและการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมที่แท้จริง

     พี่ตุ้ม ประธาน อสม. ชุมชนเจริญลาภ ตำบลคลองสี่ ได้สะท้อนความรู้สึกและผลกระทบเชิงบวกที่คาดว่าจะเกิดขึ้น พร้อมประกาศเจตนารมณ์ในการสานต่อโครงการร่วมกับคนในชุมชนว่า “ขอขอบคุณคณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ที่ได้เลือกชุมชนเจริญลาภ 3 เป็นพื้นที่ต้นแบบในการเรียนรู้ ในฐานะคนในชุมชนรู้สึกดีใจมากที่มหาวิทยาลัยได้มาให้ความรู้ และได้มาลงมือทำกิจกรรมต่าง ๆ ร่วมกันในชุมชน ทั้งการลงพื้นที่ตรวจคัดกรองสุขภาพเบื้องต้น การจัดกิจกรรมส่งเสริมสุขภาพทุกด้าน รวมถึงการช่วยปรับปรุงภูมิทัศน์และสร้างพื้นที่นวัตกรรมต่าง ๆ ในชุมชน เพื่อให้ที่นี่เป็นต้นแบบในการเรียนรู้ของจังหวัดปทุมธานีอย่างแท้จริง”

     “ในฐานะคนในชุมชน พวกเราพร้อมรับหน้าที่ในการสานต่อกิจกรรมดี ๆ แบบนี้ต่อไปให้มีความยั่งยืน ด้วยการร่วมกันผลักดันให้เกิด ‘คณะกรรมการบริหารพื้นที่ต้นแบบ’ ขึ้นมาดูแลรักษาระบบที่เราสร้างร่วมกัน ทั้งนี้ พวกเรายังพร้อมที่จะผลักดันและต่อยอดไปสู่ประเด็นอื่น ๆ ในอนาคตร่วมกับมหาวิทยาลัยและ อบต. เช่น การพัฒนาสู่ต้นแบบด้านการจัดการขยะอย่างยั่งยืน เป็นต้น เพื่อไม่ให้โครงการดี ๆ แบบนี้ต้องหยุดหรือจบลงเพียงเท่านี้ และคนเจริญลาภ 3 ทุกคนพร้อมที่จะเป็นพื้นที่ต้นแบบและถ่ายทอดบทเรียนความสำเร็จนี้ให้กับชุมชนหรือพื้นที่อื่น ๆ ได้นำไปใช้ประโยชน์ด้วยเช่นกัน”

ก้าวต่อไปสู่การขยายผลระดับประเทศ

     โครงการคลองสี่ต้นแบบชุมชนสุขภาวะองค์รวมและสิ่งแวดล้อมปลอดภัยเพื่อผู้สูงวัย นับเป็นก้าวสำคัญของการผสานนวัตกรรมทางวิชาการเข้ากับการบริหารจัดการท้องถิ่น เพื่อตอบโจทย์ปัญหาสังคมผู้สูงอายุอย่างครอบคลุม ผลลัพธ์จากการดำเนินงานตลอดระยะเวลา 3 ปี ไม่เพียงแต่จะช่วยลดปัจจัยเสี่ยงเชิงระบบ ลดอัตราการบาดเจ็บจากการหกล้ม และสร้างความมั่นคงด้านอาหารปลอดภัยให้กับประชาชนในตำบลคลองสี่เท่านั้น แต่ยังมุ่งหวังให้เกิด ‘คณะกรรมการบริหารพื้นที่ต้นแบบ’ ที่มาจากคนในชุมชน เพื่อรักษากลไกนี้ให้ดำเนินต่อไปได้อย่างยั่งยืน และเตรียมพร้อมสำหรับถ่ายทอดบทเรียน บริบทความสำเร็จ เพื่อขยายผลสู่ระดับอำเภอ และระดับจังหวัดในลำดับต่อไป